Salcburška deklaracija „Vojvođanskog pokreta“ iz 1958. godine koja promoviše ideju autonomije Vojvodine

Salcburška deklaracija „Vojvođanskog pokreta“ iz 1958. godine koja promoviše ideju autonomije Vojvodine

30 oktobra 2013

4105859880_aa61fe4089_oPiše: Slobodan Bjelica

Naša javnost je, manje iz stručne literature a više iz masovnih medija, upoznata sa Salcburškom izjavom (ili deklaracijom) Vojvođanskog pokreta iz 1958. godine. Potpisnici ove izjave, jugoslovenski emigranti Eugen Jocić, Adalbert-Karl Gaus i Kornel Filipović, sebe su proglasili naslednicima i obnoviteljima predratnog Vojvođanskog pokreta. Taj opozicioni pokret se pojavio između dva svetska rata, promovišući ideju autonomne Vojvodine unutar Kraljevine Jugoslavije. Predstavljao je marginalnu političku snagu, uprkos tome što je okupljao izvestan broj uglednih intelektualaca i posednika.

Politička osnova delovanja Vojvođanskog pokreta zasnivala se na nezadovoljstvu ekonomskim položajem prostora današnje Vojvodine u prvoj jugoslovenskoj državi. (Končar, 1995: 317) Interesantno da se ova grupa pozivala i na neimenovane intelektualce iz Rumunije, koji su navodno posle 1918. godine izražavali nezadovoljstvo zbog toga što je Vojvodina „podeljena“ između Rumunije i Jugoslavije.

Autonomija Vojvodine unutar srpske federalne jedinice, kakvu su uspostavili jugoslovenski komunisti 1945. godine, nije bila po volji predstavnicima Vojvođanskog pokreta, okupljenim u emigraciji. Naprotiv, komuniste su smatrali novim ugnjetačima Vojvodine. Svoje političke ideje su sintetizovali u Salcburšku izjavu, donetu maja 1958. godine. Nju je, zajedno sa podrobnim objašnjenjem pojedinih stavova iz pomentute izjave, novembra 1958. godine objavio dr Kornel Filipović, profesor Univerziteta u Surabaji, Indonezija. Brošura o kojoj je reč na svojim koricama ima parolu „Vojvodina Vojvođanima!“, te natpis „Glasilo za vojvođanska pitanja“. Nije nam poznato je li izašao još neki broj ovog glasila, koje je bilo, kako se navodi u sadržaju, „namenjeno pretresanju i rasvetljavanju ‘Vojvođanskih pitanja’ sa istorijskog, političkog, pravnog, sociološkog, etničkog i drugih gledišta, sa ciljem da se postigne jedan što objektivniji i što jasniji uvid u sve probleme Vojvodine“.

Na šesnaest strana ovog samizdata nalazi se tekst Salcburške izjave i Filipovićevi komentari na srpskom, engleskom, francuskom i nemačkom jeziku, kao i poziv čitaocima na buduću saradnju. U nastavku donosimo kompletan srpski tekst (latinicom, kako je i u originalu), koji se po sadržaju neznatno razlikuje od tekstova na svetskim jezicima (u njima je opširnije izložen istorijat Vojvođanskog pokreta). Za istoriju političkih ideja naročito može biti koristan propratni komentar dr Kornela Filipovića (čiju biografiju nažalost nismo uspeli da pronađemo), koji u potpunosti razotkriva karakter Salcburške izjave i namera njenih potpisnika.

Pre svega, nesumnjiv je separatistički karakter Izjave o kojoj je reč, što se jasno vidi iz dela teksta u kome se razmatra budući državno-pravni status Vojvodine. Ne pominje se nikakva veza sa Srbijom, niti sa Jugoslavijom, ali se zato Vojvodina vidi kao buduća članica nekakve Srednje-evropske, ili Podunavske federacije, koja bi bila unutar buduće Evropske unije (zanimljivo da je januara 1958. godine počela da funkcioniše Evropska ekonomska zajednica, preteča današnje Evropske unije). Simptomatično je da Filipović predviđa moguće „tešnje odnose“ Vojvodine sa pojedinim članicama zamišljene federacije, konkretno pominjući Hrvatsku. Iako se to ne navodi u samom tekstu Salcburške izjave, Filipović u svom komentaru izražava nezadovoljstvo teritorijalnim obimom postojeće AP Vojvodine, izražavajući teritorijalne pretenzije prema Hrvatskoj, Mađarskoj i Rumuniji.

Salcburška izjava poimence nabraja sve etničke grupe koji naseljavaju Vojvodinu (zanimljivo:  Bunjevce i Šokce, ali ne pominje Hrvate), sjedinjujući ih u „Vojvođanski narod“. Promovisanje vojvođanskog nacionalnog identiteta, svakako u svrhu opravdavanja postojanja zamišljene državno-pravne tvorevine, nije bilo karakteristično za predratni Vojvođanski pokret. Nisu nam poznati podaci da su ideju o „vojvođanskoj naciji“ zagovarali ni vojvođanski komunisti, mada u našoj istoriografiji postoji i suprotno mišljenje. (Dimić, 2001: 437) Filipović još u svom komentaru Vojvođane deli na starosedeoce i koloniste, kojima, po njemu, „nije mesto u Vojvodini“. Iako se Salcburška izjava poziva na demokratska načela i socijalnu pravdu, o budućem državnom i društvenom uređenju nema ni reči, ako se izuzme Filipovićev navod da će Vojvodinom, koja će imati svoj Ustav, upravljati njen „vojvoda“ – izabran na tajnim i neposrednim izborima.

Prilog: Tekst Salcburške izjave u komentaru Kornela Filipovića

Povodom Salzburške izjave Vojvođanskog Pokreta (Salzburger erklarung)

Prilikom moga boravka u Evropi održano je u mesecu maju o. g. u Salzburgu, nekoliko sastanaka pretstavnika Vojvođanskog Pokreta, pod vođstvom Pretsednika Pokreta Dr. Eugena Jocića. Tom prilikom raspravljano je o stanovištu Vojvođanskog Pokreta u vezi sa budućim uređenjem Srednje-Evropskog prostora, kao i o državno-pravnom i političkom položaju VOJVODINE u novom poretku. Po završenim sastancima objavljena je sledeća SALZBURŠKA IZJAVA:

„Dolepotpisani pretstavnici VOJVOĐANSKOG POKRETA: Dr. Eugen Jocić, Profesor Adalbert-Karl Gauss i Profesor Univerziteta Dr. Kornel Filipović, kao prvoborci za jedno savremeno i celishodno pravno-političko rešenje problema u Srednjoj Evropi u opšte, a Vojvođanskog problema posebno,

a) POLAZEĆI OD OSVEŠTANIH DEMOKRATSKIH NAČELA,

b) VOĐENI VEČNIM PRINCIPIMA PRIRODNOG PRAVA I SOCIJALNE PRAVDE,

nalaze kao neophodno potrebno da Svetskoj Javnosti, a osobito Vojvođanima sviju etničkih grupa i veroispovest dadnu na znanje odluke donete na zasedanju Vojvođanskog Pokreta u Salzburgu, formulisane i od njih potpisane, u sledećoj IZJAVI:

1. Program Vojvođanskog Pokreta zasnovan je na hrišćanskoj socijalnoj etici, na socijalnoj pravdi i na demokratskim načelima; osnova toga programa je načelo ravnopravnosti sviju etničkih grupa Vojvodine, i federalizam. Vojvođanski Pokret je opšte- i Srednje-Evropski.

2. Vojvođanski Pokret odbacuje svaku koncepciju deklarisanih „manjina“ ili jednog favorizovanog „državotvornog“ naroda. U Vojvodini žive razne etničke grupe (Srbi, Mađari, Švabe, Bunjevci, Šokci, Rumuni, Slovaci i drugi) sa svojim osobenim kulturnim i drugim obeležjem, koje prema načelu „Unity in Diversity“ (Jedinstvo u Raznovrsnosti) streme ka sintezi jedne Vojvođanske Narodnosti.

3. Vojvodina će, kao federalna jedinica (država) jedne šire, Srednje-Evropske Federacije, biti organski sastavni deo buduće Evropske Unije.

4. Vojvođanski Pokret zamišlja jedan uravnoteženi državni poredak u jednom besklasnom društvu – „besklasno“ svakako ne u marksističkom smislu -, t. j. jedan poredak u kome neće biti klasnih suprotnosti, koje karakterišu jednu preživelu prošlost. Zaoštrene klasne suprotnosti jesu obeležje degeneracije jednoga društva. U jednome uravnoteženom društvenom poretku razni se staleži lakše stapaju. Ma da u takvoj situaciji ima i mora biti dinamičnih suprotnosti, ove su prirodne a i potrebne u jednome zdravom društvu.

5. Vojvođanski Pokret stoji na principu uspostavljanja i gajenja najboljih odnosa sa svima susednim narodima Vojvodine. Mi ne želimo nikakve teritorijalne ili bilo kakve druge razmirice sa našim susedima. Ako bi protivno našim načelima ipak došlo do spornih pitanja, ova se mogu i moraju rešiti demokratskim mirnim putem, u zajedničkoj diskusiji i u duhu najboljeg sporazuma između pretstavnika Vojvodine s jedne strane i pretstavnika susednih naroda, sa druge. Kao demokrati i federalisti mi želimo da gajimo i imamo najbolje odnose sa svima narodima, a svakako težimo uspostavljanju najprisnijih odnosa sa našim susedima. Iako se ne da osporiti da u teritorijalnim pitanjima i istoriske činjenice igraju izvesnu ulogu, to će ipak šturo insistiranje na t. zv. „istoriskom pravu“ (koje, u ostalom, sa pravne tačke gledišta i ne postoji!), biti pre od štete no od koristi za gajenje i postojanje dobrih susedskih odnosa; niti je moguće na takvoj bazi doneti jedno za sve i svakoga zadovoljavajuće rešenje. Teritorijalna se pitanja mogu raspraviti samo na plebiscitarnoj bazi i pod nadzorom objektivnih neutralaca (n. pr. pod nadzorom neutralnih pretstavnika Ujedinjenih Naroda).

6. Vojvođanski Pokret priznaje puni autoritet Međunarodnog Prava, kao i Institucija Međunarodne Zajednice.“

Salzburška Izjava pretstavlja načelni program Vojvođanskog Pokreta, koji je, što se iz gornjega vidi, zasnovan na principima humanitarne demokratije. Rekosmo „načelni“ program Vojvođanskog Pokreta, što znači da se gornja izjava mora interpretirati veoma široko, kao i da navedenih šest tačaka ne sadrži potpuni program Pokreta. Taj je program svakako širi, dinamičniji, elastičniji, sa izvesnim minimumom zahteva i sa potrebnim alternativama. Pored toga, kako je i sam Pretsednik Pokreta u više mahova izjavio, izrada jednoga definitivnog programa Pokreta zahteva još i konsultovanje sa pretstavnicima Vojvođana kod kuće. Iz gornje se izjave također vidi, da je buduća Vojvodina zamišljena kao „federalna jedinica jedne šire, Srednjo-Evropske (ili Podunavske) Federacije“. Ova rečenica izgleda da je zasnovana na jednoj publikaciji iz 1949. godine (vidi: L’Espace Danubien et le Federalisme, C. N. Filipovitch, Paris, Institut des Hautes Etudes Internationales, 1949.), koja je nazvana „Biblija Vojvođanskog Pokreta“. Da li to znači da se nemaju druge alternative u vidu? Mi to ne bismo rekli ni u kom slučaju! Vojvodina bi se isto tako mogla zamisliti i u sastavu jedne druge grupacije, n. pr. kao sastavni deo jedne „Jadranske Federacije“ (prema jednome hrvatskom predlogu); ili u jednoj „Konfederaciji“, t. j. kao sastavni deo jedne grupacije na „labilnijoj“ osnovi, dakle na jednom međunarodnom ugovoru ili paktu, prema kome države-članice ostaju i dalje „samostalne“ države sa veoma ograničenim obavezama (kao na primer zabrana da ratuju jedna protiv druge, ili vojni savez među njima, i t. sl. ) u tome sastavu; dalje bi se mogla zamisliti i jedna kombinacija u kojoj bi Vojvodina sa izvesnim članicama bila u „normalnim“ odnosima propisanim u federalnom paktu (ili Ustavu), dok bi sa drugima, sa kojima ima više zajedničkih interesa, bila u „tešnjim“ odnosima (takav bi se odnos mogao zamisliti između Hrvatske i Vojvodine, koje imaju međusobno više zajedničkih interesa nego sa ostalim članicama jedne Podunavske Federacije). Jedno ipak izgleda sasvim izvesno, sudeći po izjavama i publikacijama pretstavnika Vojvođanskog Pokreta: Minimum sa kojim bi se mogli zadovoljiti opravdani zahtevi Vojvodine jeste položaj i status Vojvodine kao Federalne Jedinice u bilo kome sastavu; po sebi se razume da taj status mora biti garantovan Ustavom ili Federalnim Paktom (dakle Vojvodina kao Bundesland, Federal State, Etat Federal). Ovo pak znači, da Vojvođanski Pokret isključuje svaku hipotezu jednog „autonomnog“ statusa (dakle ne „autonomna pokrajina“, ne Selbstverwaltung, ne Autonomie, ne Self-government) za Vojvodinu. Ovo zato, što takav status ne bi mogao dovesti do pozitivnog rešenja Vojvođanskog problema.

Pod Vojvodinom, u potpunom smislu toga naziva (dakle geografsko-istorisko-politički i etnografski), treba razumeti pokrajine Banat, Bačku, Srem i Baranjski trougao. Ma da svrha ovog članka nije detaljno opisivanje i ograničenje teritorije Vojvodine, neka nam je dozvoljeno, u interesu izvesne jasnoće, napomenuti sledeće: pod Banatom mi razumemo ceo Banat, dakle i onaj deo koji je trenutno pod Rumunijom; Bačka, naravno cela; Srem znači ono što je oduvek od Srema bilo u sastavu Vojvodine; o Baranji, mislimo, ne treba nikakva napomena. – U tim svojim granicama, Vojvodina je sastavljena od više etničkih grupa, od kojih su najvažnije sledeće: Srbi, Švabe, Mađari, Rumuni, Bunjevci, Šokci; u manjem broju Vojvodinu sastavljaju Slovaci, Ruteni, Jevreji, Bugari, nešto Čeha, i t. d. (mi, naravno, spominjemo samo starosedeoce, dakle prave Vojvođane, a ne „planski“, nasilno naseljene, kojima nije mesto u Vojvodini). I po veroispovesti, Vojvodina je heterogena. Najveći je broj istočno-pravoslavnih, onda dolaze rimo-katolici, pa protestanti, te grko-katolici i izraeliti. Navedene etničke grupe obrazuju VOJVOĐANSKI NAROD (o ovome vidi moje publikacije u raznim časopisima) ali svaka grupa sa punim pravom obeležja svoga etničkog porekla (dakle puna nacionalna, rasna i ostala autonomija, garantovana Ustavom Vojvodine). U opšte, sva demokratska prava građana garantovana su projektovanim Ustavom Vojvodine i u njemu predviđenim ius-referendum-om. Na čelu Vojvodine stajaće njen tradicionalni Vojvoda (biran izravnim, neposrednim narodnim glasanjem).

Kao što se iz ovoga kratkoga pregleda da zaključiti, pretstavnici Vojvođanskog pokreta, na čelu sa Pretsednikom Jocićem, trudili su se da program Pokreta (koji je u stvari projekat programa, i kao takav podložan izmenama i amandmanima) sastave i prilagode modernom i naprednom razvitku, vodeći računa o istoriskim činjenicama. U svome radu oni su bili rukovođeni najboljim namerama, sa ciljem da poprave greške nakon dvaju Svetskih Ratova i da doprinesu dobrobiti svoga Vojvođanskog Naroda.

(Fond Slobodan Jovanović)

KOMENTARI



2 komentara

  1. Pingback: „Vojvođanski front“ je propao u zavičajnom šovizimu | Srpski stav

  2. Pingback: „Vojvođanski front“ je propao u zavičajnom šovizimu - Balkanska geopolitika

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *