А шта би било да су четници били победници?

A šta bi bilo da su četnici bili pobednici?

29 maja 2015

pol-iskenderov 786Piše: Petar Iskenderov

Odluka Vrhovnog suda Srbije o rehabilitaciji Draže Mihailovića, vođe srpskih četnika iz perioda Drugog svetskog rata, i ukidanju osuđujuće presude iz 1946. godine, predstavlja jedno od onih primetnih dejstava koja su osuđena da ostanu u centru diskusija dugo vremena i preko kojih prolaze mnogobrojne linije idejno-političkih konfrontacija. Poslednjih godina, pa i decenija, nakupilo se suviše mnogo zlosrećnih “slojeva” oko figure herojskog i tragičnog generala Mihailovića, da bi se njegovo ime i delo ostavilo u rukama ratnih istoričara i uzdržalo se od istinskih i imaginarnih savremenih istorijskih analogija.

Simptomatično je da Vrhovni sud Srbije čak i danas razborito saopštava da se nije doticao pitanja da li je Mihailović bio ratni zločinac, već je samo razmatrao relevantnost njegovog procesa u skladu sa pravnim normama.[1]

U centru sporenja oko uloge i mesta generala Draže Mihailovića u srpskoj istoriji nalaze se dve ključne odredbe. Kao prvo – gde je ta granica na kojoj se završava vojna svrsishodnost i počinje otvorena izdaja. Odsustvo, ili, nasuprot tome, nametanje jasnih kriterijuma, otežava donošenje sveobuhvatne presude.

Svojevremeno su Francuzi kategorično rešili sudbinu maršala Petena, ocenivši kao izdaju njegovu saradnju sa nemačkim okupacionim režimom koji je stvoren u Francuskoj. Nije uzeta u obzir izjava samog maršala da u slučaju da on nije prihvatio svoju tragičnu odluku, onda pobedonosni general De Gol ne bi imao šta spasavati jer bi sva Francuska ležala u ruinama. Delimično se to desilo i zbog toga što sudbinu pobeđenih (pa tako i u građanskom ratu) određuju pobednici, koji ne brinu toliko o istorijskoj istini koliko o svođenju političkih računa i uklanjanju svojih istinskih i imaginarnih konkurenata. Uzgred, pitanje o oceni maršala Petena danas preti da podeli francuski “Nacionalni front” u kome su se na različitim stranama barikade našli otac i kćer Le Pen, koje pritom niko ne želi da optuži za odsustvo patriotizma.

Setimo se i sporenja oko sovjetsko-nemačkog Brestskog mira iz 1918. godine. Čak i zvanična partijsko-sovjetska istoriografija pristupala je ovom pitanju maksimalno (koliko je to u tim okolnostima bilo moguće) delikatno – odajući priznanje odlučnosti Lenjina ali i priznajući realnost argumenata njegovih oponenata i njihove političke težine i odbijajući žigosanje: bilo je to isuviše bolno i istovremeno sudbonosno pitanje za zemlju.

I ako sa tih pozicija pristupimo “slučaju Mihailović” – treba priznati da je posleratni sud nad njim u najmanju ruku izazvao sumnju sa tačke gledišta kako pravne procedure, tako i zasnovanosti donetih odluka.

Međutim, pitanje o oceni uloge Mihailovića u srpskom oslobodilačkom pokretu, povezano je i sa još sveobuhvatnijim problemom – koji nisu u stanju rešiti ni Vrhovni sud, ni branioci Mihailovića, ni njegovi oponenti. To je ocena celog posleratnog perioda, fenomena socijalističke Jugoslavije i uloge srpsko-jugoslovenskih komunista u očuvanju-raspadu jedinstvene zemlje. Osuda Mihailovića tradicionalno se smatrala kao priznanje da partizanska borba na čelu sa komunistima nije imala alternativu, a shodno tome i potvrda neizbežnosti kasnijeg socijalističkog perioda postojanja jedinstvene Jugoslavije. Pogotovo što je maršal Tito smatrao srpski nacionalizam kao ključnu opasnost za državu koju je predvodio – a taj nacionalizam je dobro korenspodirao sa figurom vođe srpskih četnika. U dobroj meri pojednostavivši stvari, mogli bismo izvesti sledeću dilemu. Oni koji su SFRJ smatrali za ovaploćenje srpskog nacionalnog programa u novim istorijskim okolnostima – bili su za Tita, a protiv Mihailovića. A oni koji su u SFRJ videli kršenje prava Srba i tim pre izdaju srpskih istorijskih nacionalnih interesa kako bi se ugodilo Hrvatima, Slovencima, muslimanima u Bosni i Hercegovini ili Albancima na Kosovu i Metohiji – oni su obavezno bili pristalice Mihailovića.

Jasno je da je slična dilema teško razrešiva. Pored toga, to je konjunktivno pitanje: niko ne može reći kako bi izgledala sudbina Srba i drugih naroda bivše Jugoslavije pri hipotetičkoj pobedi četnika nad Titovim partizanima – pogotovo što je odlučujuću ulogu u oslobođenju zemlje odigrala ipak sovjetska Crvena Armija.

Tragični i kontradiktorni razvoj situacije na jugoslovenskim frontovima u Drugom svetskom ratu, gde su se oslobodilački pokreti de-fakto razvijali u okvirima dva usmerenja – partizana-komunista i četnika-nacionalista – otvara široko polje za izučavanje i različitih geopolitičkih kombinacija koji su se odigravali u svetskim prestonicama. Već pronađeni dokumenti u srpskim i evropskim arhivama pokazuju nam da su se i Tito i Mihailović koristili političkom podrškom iz inostranstva, ali su i periodično menjali mesta u datim kombinacijama. To se pre svega odnosi na vladu Velike Britanije koja je u različitim periodima rata podržavala i vođu četnika i šefa komunista, istovremeno se direktno sa SSSR-om dogovarajući o podeli sfere uticaja u Jugoslaviji.

Treba obratiti pažnju na još jedan momenat. Kako se kaže, sa visine preživelih godina bolje se vidi, ali je često korisno ne zaboravljati ni reči savremenika koji razmatraju te događaje. A oni svedoče o tome da su u krajnjoj meri u odnosima sa Crvenom Armijom i Tito i Mihailović pridržavali slične pozicije. Četnici nisu stupali u oružane sukobe sa jedinicama Crvene Armije koje su ušle na teritoriju Jugoslavije, a sam Draža Mihailović je još u leto 1941. godine predvideo da će sovjetska vojska forsiranjem Dunava poraziti jedinice Vermahta i priteći u pomoć stanovništvu Jugoslavije. Šef četnika je izdao posebno naređenje u kome je svojim potčinjenima najstrožije zabranio dizanje oružja na crvenoarmejce.[2] Naravno, u ratnim uslovima se nisu mogli isključiti pojedinačni incidenti, kao na primer ubistvo nekolicine sovjetskih oficira 19-te pešadijske divizije u oblasti sela Mihailovac u istočnoj Srbiji, koje se dogodilo početkom oktobra 1944. godine. Međutim, naredba Mihailovića da se ne sme sukobljavati sa jedinicama Crvene Armije, u celini se poštovala.

Pored toga, postoje i dokazi uzajamnog dejstvovanja četničkih komandira i sovjetskih oficira. Aktivne kontakte sa Crvenom Armijom posebno je podržavao komandant Deligradskog četničkog korpusa Vlastimir Vesić. A četnički potpukovnik Dragutin Keserović direknto je razmatrao sa komandom Crvene Armije u Jugoslaviji operaciju za oslobađanje srpskog grada Kruševca…

Sada je teško reći da li će rehabilitacija generala Draže Mihailovića predstavljati akt dostignuća određene unutarpolitičke konsolidacije srpskog društva. Ali je neosporna činjenica da je slična konsolidacija neophodna – posebno u uslovima sadašnjih okolnosti na Balkanu i praktičnog preporoda fašizma u Evropi.

[1] http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2015&mm=05&dd=14&nav_category=12&nav_id=991709

[2] Timofeev A.Ю. Četniki. Korolevskaя armiя. M., 2012. S.152.

(Fond strateške kulture)

KOMENTARI



Jedan komentar

  1. Sale says:

    Ono što je počeo ANTE PAVELIĆ ustaškim putem, nastavio je JOSIP BROZ TITO!........https://zlj13051967.wordpress.com/2015/05/29/ono-sto-je-poceo-ante-pavelic-ustaskim-putem-nastavio-je-josip-broz-tito/

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *