HRVATA IMA JER JE TAKO NAREĐENO: Kako su Bunjevci i Šokci postajali Hrvati iako se tako nisu izjašnjavali

HRVATA IMA JER JE TAKO NAREĐENO: Kako su Bunjevci i Šokci postajali Hrvati iako se tako nisu izjašnjavali

12 decembra 2013

OLYMPUS DIGITAL CAMERAPiše: Ilija Petrović

Do Velikog rata

Zvanična madžarska državna statistika kazuje da je u Bačkoj 1880. godine živelo 121.838 Srba i 55.243 Južna Slovena rimokatoličke veroispovesti, bez iskazivanja po narodnosnoj pripadnosti.

Deset godina kasnije, ista ta statistika uvela je Srbe, Bunjevce i Šokce u istu grupu i tako došla do ukupnog broja od 197.104 Srbina. Izvan te grupe ostala su svega 1.253 Južna Slovena; biće da su se među njima našli i Hrvati.

Bunjevci i Šokci su 1900. godine izuzeti iz “srpske grupe” i upisani u rubriku egyéb ostali, bez ikakve mogućnosti da se u njoj prepoznaju, ni onda ni danas. (I tada i ranije, Madžari su vrlo dobro znali da Bunjevci i Šokci nisu Hrvati, a ni Bunjevcima i Šokcima ni na kraj pameti nije bilo da sebe svrstavaju u Hrvate, za koje, na jednom mestu, čitamo da, “kad su se izdvajali iz srpskog etničkog korpusa… prestajali su da budu narod i postajali katolici”).

U poslednjem ugarskom popisu iz 1910. godine popisano je 139.412 Srba i svega 927 katolika Jugoslovena. Barem što se tiče Srba, ali i Bunjevaca i Šokaca, taj popis ne može se uzeti kao valjan, pošto su popisivači imali obavezu da kao Madžare popišu sve stanovnike koji znaju da na madžarskom jeziku izgovore i jednu jedinu reč. O tome nam, “pod ponudom zakletve”, svedoče četvorica popisivača u Subotici, sve Bunjevci – školski nadzornik Mijo Mandić, gradski računovođa Petar Gemer, pisar Ivan Marcikić i nadzorni ravnatelj pučke škole Matija Išpanović -, u izjavi datoj 24. januara 1919. godine da, “kada smo bili izaslati bili da vršimo popis stanovnika, strog nalog dobili, da svaki stanovnik koji je i nešto znao mađarski, kao Mađara uvedemo u popisni arak, ma da ni po poreklu, ni po narodnosti niti je on, niti njegova porodica nikad Mađari nisu bili. Što više desilo se mnogih slučajeva, da je čitava porodica kao mađarska uvedena u popisni arak, premda jedan deo porodice ništa nije razumeo mađarski” (Arhiv Vojvodine, F76, kutija 2, Izveštaj Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju Ministru unutrašnjih poslova Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca).

Pripreme za saziv Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, one koja je donela odluku o prisajedinjenju tih oblasti Kraljevini Srbiji, bile su lepa prilika da se isfabrikovani podaci zvanične madžarske statistike o slovenskim narodnostima svedu na pravu meru. Izbornim proglasom, naime, bilo je određeno da se poslanici za tu skupštinu biraju “po opštinama, tako, da na svaku hiljadu srpskih, bunjevačkih i ostalih slovenskih duša bira po jednog poslanika. Ako pređe 1000 duša broj sa 500, bira opština još jednog (npr. na 5450 duša bira 5 poslanika, a na 5501 bira 6 poslanika)… Koliko duša ima koja opština, iskazaće za pravoslavne Srbe dotična parohiska zvanja. Za Bunjevce iskazaće Bunjevačko-srpski Narodni odbor u Subotici, koliki je broj duša po opštinama. Broj slovačkih i ruskih poslanika odrediće njihovi Narodni odbori prema broju duša po opštinama”.

Hrvati se, vidimo, ni u ovom Izbornom redu ne pominju, pošto je njihova cifarska vrednost bila beznačajna.

Kad je Skupština sazvana, potvrđena su punomoćja za 84 Bunjevca, tri Šokca i svega dva Hrvata, što znači da je tada u Bačkoj, Banatu i Baranji bilo ne više od 84.000 Bunjevaca, ne više od 3.000 Šokaca i jedva nešto više od hiljadu a svakako manje od 2.000 (dve hiljade) Hrvata.

Nedugo zatim, u odrednici BUNjEVCI, pisanoj za Narodnu enciklopediju srpsko-hrvatsko-slovenačku I knjiga A-Z, Zagreb 1925, 294, istoričar Dušan J. Popović mogao je konstatovati da je te godine “bilo Bunjevaca i Šokaca u ranijoj bačkoj i baranjskoj županiji oko 90.000”, čime potvrđuje podatke o brojnom stanju bunjevačkog i šokačkog življa ustanovljenom pri sazivu Velike narodne skupštine.

Između dvaju svetskih ratova

Ubrzo po stvaranju Kraljevstva SHS, Hrvati su počeli da, najgrubljim metodama, sve “ostale” katolike po Srbiji, pre svega u Sremu, Banatu, Bačkoj i Baranji, prevode u Hrvate. Uverljiv trag o tome ostavio je Marko Jurić, rođen 1880. godine u Subotici, narodni poslanik, koji je 27. februara 1927. godine u Narodnoj skupštini Kraljevine SHS rekao i sledeće:

“Istina je da se kod nas vrši nasilno pohrvaćivanje Bunjevaca i Šokaca od strane hrvatskih separatista, i to od dana oslobođenja, kad su bili izaslati iz Zagreba. Još onda je donio neki hrvatski list da živi u Subotici 80.000 Hrvata koji pod madžarskim režimom nisu mogli da govore hrvatskim jezikom. Još onda je to, gospodo, kod nas Bunjevaca neprijatan utisak učinilo i to zato što se mi nigda nismo osećali Hrvatima nego Bunjevcima.

…Naročito u poslednje vreme povela je među nama živu akciju za pohrvaćivanje Seljačka stranka, da bi svoj politički položaj tamo učvrstili. Ali pre koju godinu na ovoj govornici, dr Krajač (Ivan, 1877-1945, hrvatski političar, od 1925. do 1927. godine ministar trgovine u jednoj vladi Nikole Pašića i trima vladama Nikole Uzunovića – IP) ovde izjavio i kazao da… Hrvati i pod Austro-Ugarskom monarhijom “imali smo svoju narodnu državu gde smo narodnim životom živeli i kulturno se razvijali”…

I kad su gospoda braća Hrvati u ono doba, kako vidim, živeli u svojoj narodnoj državi, onda su oni trebali još tada pronaći tih 80.000 Bunjevaca, doći k njima i kazati im da su oni Hrvati. Ali, oni se u to doba ni starali nisu, jer nisu ni hteli to znati, jer nas nisu ni držali za Hrvate. Da su nas onda držali za Hrvate, oni bi nas još onda pronašli. U svemu je, gospodo, najinteresantnije to, da ti hrvatski separatisti za koje se kod nas za vreme Madžara nije ni čulo, da su se pojavili odmah posle oslobođenja, da Bunjevce pohrvate i preko njih i celu Bačku… Ali su se, gospodo, ljuto prevarili, jer Bunjevci, iako su 95% od njih seljaci koji nisu visoko školovani, ali su oni ipak svesni da za ono što danas imaju, mogu zahvaliti jedino srpskom narodu, koji je doneo svoju bratsku ljubav i slobodu. To, gospodo, Bunjevci nikada neće zaboraviti srpskom narodu nego će se uvek sećati tog velikog dela srpskog naroda koje je on učinio ne samo za njih nego i za sve Južne Slovene”.

bn-nismo-copy-620x330 01Posle Drugog svetskog rata

Na samom kraju rata, Glavni narodnooslobodilački odbor Vojvodine (GNOOV), putem svog Odeljenja za unutrašnje poslove, pod brojem 1040/1945 od 14. maja 1945. godine, latinicom, hrvatsko pitanje u Vojvodini Srpskoj rešio je naredbom “Svima okružnim narodno oslobodilačkim odborima”, kako sledi:

“Događa se, da se mnogi Hrvati uvode kao Bunjevci i Šokci u rubrike, gde se označava narodnost, a ne kao Hrvati kao na pr.: u legitimacije, razne evidencije i spiskove, i to biva često i po njihovom izričitom zahtevu ili po vo lji i nahođenju dotičnog činovnika.

Kako bunjevačke i šokačke narodnosti ne postoje, to vam se naređuje da sve Bunjevce i Šokce imadete tretirati isključivo kao Hrvate bez obzira na njihovu izjavu

U raznim okruzima i mestima, gde su oni do sada uvedeni kao Šokci i Bunjevci, ima im se to ispraviti i označiti kao Hrvati naročito u legitimacijama, biračkim spiskovima, putnim objavama i raznim drugim spiskovima po narodnosti. U buduće se imaju unositi samo i isključivo kao Hrvati. Sve do sada izdate legitimacije i isprave, gde su označeni kao Bunjevci i Šokci imaju se uništiti i nove izdati, izdavanje novih legitimacija ne sme se ponovo naplaćivati od stranaka.

Stavlja vam se u dužnost da o ovome odmah izvestite sve gradske i sreske odbore a preko ovih i mesne, da to što pre bezuvetno sprovedu, a vi da se starate, da se ovo svakako izvrši i da o učinjenom izvestite”.

S onda vladajućim pozdravom “Smrt fašizmu – Sloboda narodu!”, naredbu je potpisao, ćirilicom, načelnik Odeljenja unutrašnjih poslova Marinković.

Ko zna zbog čega, samo tako, Marinković.

Sada znamo da je to bio Đorđe Marinković, rođen 1883. godine u Surduku, opština Stara Pazova, umro 25. novmbra 1957. godine u Novom Sadu, sahranjen na Uspenskom groblju.

U međuvremenu, on je 1903. godine, s ocenom zreo, svršio gimnaziju u Sremskim Karlovcima; on je 1908, pod imenom Georgije Marinković, svršio Karlovačku bogosloviju (kojoj je docnije priznat rang fakulteta a “njenim absolutornim svedodžbama i položenim ispitima vrednost diplomskog ispita”), on je pravoslavni sveštenik i pravnik po obrazovanju; on je otac Sofije-Sonje Marinković (1916-1941), revolucionara i narodnog heroja; on je, po oslobođenju Petrovgrada (Zrenjanina), 2. oktobra 1944, prvi predsednik tamošnjeg narodnooslobodilačkog odbora; on je, od 25. januara 1945, jedan od 32 člana GNOOV i član njegove Komisije za organizaciono učvršćivanje narodnih odbora na području Srema, Banata, Bačke i Baranje; on se, od 8. februara iste godine nalazi u osamnaestočlanom Predsedništvu GNOOV, a moglo bi biti da je tada imenovan za načelnika Odeljenja za unutrašnje poslove.

Krajem jula iste godine izabran je novi GNOOV s ukupno 150 članova, a među njima nalazio se i Đorđe Marinković.

Godine 1946. GNOOV prerastao je u Skupštinu Vojvodine, u kojoj je Đorđu Marinkoviću pripalo izuzetno visoko mesto: izvesno vreme (1946/47) bio je njen predsednik.

Od ranije se znalo, na primer, da je Vladimir-Vlado Zečević (1903-1970), iako svešteno lice (paroh u Krupnju od 1927. do 1941), bio vrlo značajna ličnost komunističkog vremena: tokom rata najpre poverenik za verska pitanja u Avnoju a potom, u Nacionalnom komitetu oslobođenja Jugoslavije (NKOJ), čiji je predsednik bio Josip Broz, poverenik za unutrašnje poslove; posle rata, kao raspop, ministar unutrašnjih poslova u saveznoj vladi, ministar građevinarstva, ministar saobraćaja, član Saveznog izvršnog veća, predsednik Odbora za organizaciju vlasti i javnu upravu… Kao poverenik za unutrašnje poslove NKOJ, pod brojem 343 od 6. marta 1945. godine, dok je rat još trajao, potpisao je Odluku o privremenoj zabrani vraćanja kolonista, skoro sve samih Srba, u njihova ranija mesta življenja, “u Makedoniji, Kosovu, Metohiji, Sremu i Vojvodini”.

Vidimo, dakle, da pop Vlado nije bio jedini komunistički verski dušebrižnik za nacionalne poslove, njemu rame uz rame, sa približno sličnom ulogom, bio je i pop Đorđe; valjda kao dokaz da su se “važni” Srbi uvek mogli iskoristiti za obavljanje prljavih poslova.

I zapaža se da antisrpska logika tek ustanovljene “narodne” vlasti ne smatra Srem sastavnim delom Vojvodine (još manje Vojvodine Srpske), on je već tada “viđen” kao deo novouspostavljene avnojske (brozovske) Republike Hrvatske.

Baš zarad takvog “viđenja”, mesec dana kasnije (19. juna 1945), formirana je Komisija za utvrđivanje granice između Vojvodine i Hrvatske (a ne Srbije i Hrvatske!), u sastavu: Milovan Đilas, Vicko Krstulović, Milentije Popović, Jovan Veselinov i Jerko Zlatarić. Predsednik Komisije bio je Đilas, a iz njegovih zabeležaka proističe da je tada u Vojvodini živelo 170.000 Hrvata, 660.000 Srba, 100.000 ostalih Slovena, ali bez Bunjevaca i Šokaca, koje je “unapredio” u Hrvate, 495.000 Madžara i 359.000 Nemaca.

U naše vreme

Na samom kraju šezdesetih godina 20. veka, u vreme kada je već bilo izvesno da jugoslavizacija uspešno razara srpsko nacionalno biće, po školama u Vojvodini Srpskoj krenulo se da se vidi dokle se u tome stiglo.

Rečenoga dana, dakle, Milena, učenica petog razreda osnovne škole, vraća se iz škole i još sa vrata oduševljeno saopštava svojim roditeljima, prilično svežim doseljenicima iz Šumadije:

“U našem razredu samo smo se ja i Valika prijavile da budemo Hrvatice”.

Otac, potpuno zbunjen, pokušava da je poduči:

“Pobogu, dete, kakve Hrvatice, ti si Srpkinja a Valika je Madžarica”.

Milenin odgovor bio je razoružavajući:

“Ali, tata, niko nije hteo da se prijavi u Hrvate pa smo se prijavile ja i Valika”.

S proleća 1991. godine, na nekoliko dana pre napada neoustaških oružanih formacija na Srbe u Zapadnom Sremu, potpisnik ovih redova, osvrćući se na komentare hrvatskih novinara na jednoj konferenciji za štampu u Baranji da su Hrvati bili ugroženi u Brozovoj Jugoslaviji, saopštio je da su Srbi, prema popisu iz 1931, činili oko trideset posto stanovništva na području potonje brozovske Hrvatske, te da je 1981. godine broj Hrvata bio uvećan za 106 posto, a broj Srba tek za 25 posto. Pitanje je jasno: šta se to u međuvremenu desilo sa Srbima u Hrvatskoj, odnosno zašto i njihov broj nije uvećan za isti ili približno isti procenat kao kod Hrvata.

Umesto da odgovore na to pitanje, ili barem da se zaustave na onome što su upravo čuli, novinari su insistirali da se i dalje bavimo položajem Hrvata u Vojvodini. Jer, reče jedan od njih, Madžar po narodnosti, prezimenom Janoši, iz hrvatskog Radija, pre Drugog svetskog rata živelo je u Vojvodini 190.000 Hrvata. Odgovor na tu primedbu glasio je da se radi o ciljnoj cifri. Do Drugog svetskog rata, naime, u Vojvodini su, kao i ranije u ugarskim popisima, Šokci i Bunjevci pisani kao Srbi, a od Brozovih dana Hrvati ih računaju kao “svoje” i njihov broj uvećavaju do te neistinite cifre, pošto ih je tada, 1991. godine, prema zvaničnim podacima, bilo oko 119.000, sa sve Šokcima i Bunjevcima, Srbima katoličke vere.

Početkom avgusta 1993. godine, jedan bivši Bunjevac, posve preobraćen u Hrvata, Grgo Bačlija (1939), advokat iz Subotice, momak koji se bavio “razmenjivanjem” Hrvata i Srba i njihove imovine, uvek na srpsku štetu, kao veliku tajnu poverio je jednom “razmenjenom” Srbinu i podatak da će “uskoro” doći do preseljenja Bunjevaca iz Vojvodine u virovitički kraj, “a Donji Miholjac čuva se kao rezerva”. Nije rekao, ali je pravi smisao celoga tog zamišljenog poduhvata bio da se preseljenjem Bunjevaca u hrvatsku državu dovrši proces njihovog pohrvaćenja, započet posle Prvog svetskog rata, u vreme kada su Bunjevci i Šokci popisani baš tako a ne kao Hrvati; hrvatsko obeležje pripisano im je u jeku antisrpske “jugoslavizacije”, kada je hrvatstvo u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca natureno svim katolicima, bez obzira na njihovu raniju srpsku pripadnost. Preseljenje kojim se Grgo Bačlija bavio, i koje je nagoveštavao, trebalo bi da konačno izbriše bunjevačko pamćenje o njihovom srpskom poreklu.

Na hrvatskoj strani, izvesni dr Ante Sekulić, “izraziti meki lirski pesnik bačkih ravnih njiva, melanholije i roditeljske ljubavi” (kako ga predstavlja Jugoslovenski književni leksikon, Novi Sad 1971, 472), kao Bunjevac rođen u Tavankutu 1920. godine a stalno nastanjen u Delnicama, domislio je, i u izdanju zagrebačke Školske knjige, 1994, 1996. i 1997. godine objavio tri knjige koje se bave hrvatstvom i navodnim hrvatskim toponimima po Bačkoj, Baranji i Sremu.

Za Sekulića, Baranja je “naša Istočna Hrvatska, dio našega hrvatskog Podunavlja”, ona je “oduvijek pripadala zapadnoj uljudbi”, te je “slavensko” u Baranji za njega isto što i “hrvatsko”, pošto “pouzdano” zna da “među slavenskim drevnim žiteljima ne treba tražiti srpsko-pravoslavno”. Za njega, Baranja je “za popisa 1961. godine bila sastavni dio Hrvatske, jer je nakon Drugoga svjetskog rata, prigodom razgraničenja Hrvatske i Srbije i odluka Đilasova povjerenstva, priključena (vraćena) svojoj matičnoj državi Hrvatskoj”. Piše tako, ali će, naravno, prećutati istinu da je to ona ista Baranja koja u “hrvatskoj povijesti” nikada nije imala veze sa Hrvatskom i zbog koje su na Mirovnoj konferenciji u Parizu, posle Prvog svetskog rata, hrvatski predstavnici u delegaciji Kraljevine SHS optuživali Srbiju za navodne imperijalističke težnje.

Za tumače Sekulićevih postavki (Lovorka Čoralić, Chroatia Christiania Periodica – broj 38/1996, 198-199, broj 40/1997, 175-177 I vol. 22 broj 41, lipanj 1998, 213-215), Bačka je “bačka Hrvatska”, oblast “gdje stalno opada broj hrvatskih žitelja, a broj Srba vrtoglavo raste, što je posljedica njihova planskog naseljavanja radi srbizacije tih prostora, koji nikad nije bio sastavni dio zemlje Srbije”.

Za iste te tumače, Srem je područje u kome je “hrvatska prisutnost tijekom prošlosti bila najizrazitija”, a Sekulićeva namera bila je da svojom “kritičkom raščlambom toponima zapisanih u diplomatičkim vrelima… objektivno ukaže na pretežno hrvatsko etničko obilježje starosjedilačkog stanovništva”. Bez obzira na to što zemljopisni pojam Srem znači isto što i Srbija.

Ipak, ono što Sekulić i njegovi tumači zaista priznaju kao istinu, jeste činjenica da u Srem spada i Brod, u brozovsko vreme poznat kao Slavonski Brod a kod današnjih Hrvata samo Brod, kome je u Hrvatskim mjestopisima Srijema, “primjereno svojoj važnosti”, pripao “cjelovit i opsežniji tekst”. Na taj način oni opovrgavaju ono što je potpisnik ovih redaka pisao i govorio tokom poslednjih dvadesetak godina: da se zapadna granica Srema nalazi na desetak kilometara istočno od Slavonskog Broda.

Hrvati nam sada priznaju da se i Brod nalazi u Sremu!

Srpski preobraćenici sa drugih strana

Moglo bi biti da je na sličan način, ako ne dekretom a ono po direktivi – to je ovom potpisniku nepoznato -, u Hrvate “unapređeno” četiri-pet hiljada Srba-katolika iz Janjeva, s Kosova, na sedam-osam kilometara jugoistočno od manastira Gračanice, i veći deo od oko osam hiljada Srba-Krašovana iz rumunskog Banata, tridesetak-četrdeset kilometara istočno od Vršca.

Oni prvi, kako nas to uverava Enciklopedija Jugoslavije, 4. knjiga Hil-JJugos, Zagreb 1960, 463, naseljeni su tamo “ponajviše… oko 1910 iz raznih jugoslovenskih krajeva”. Prema pisanju Narodne enciklopedije srpsko-hrvatsko-slovenačke II knjiga I-M, Zagreb 1927, 126-127, “katolički Srbi u Janjevu, koji se zovu Latini, čine sad katoličku oazu na Kosovu. 1910 bilo je u Janjevu 515 kuća, od kojih 400 katoličkih Srba”. Po popisu iz 1981, živela su u Janjevu 3.534 Hrvata, a deset godina kasnije bilo ih je 2.859.

Tokom poslednje decenije 20. veka, najveći deo tamošnjih katoličkih Srba (oko 2.500), u međuvremenu “proizvedenih” u Hrvate, iselio se u Hrvatsku, najviše u zagrebačku četvrt Dubrava i u Kistanje, kod Knina. U Janjevu ih je ostalo između trista i trista pedeset, uglavnom u samačkim domaćinstvima.

A ovi drugi, ne računajući malobrojne starosedeoce, podalekim su poreklom iz jugoistočne Srbije i u Banat preseljeni, najverovatnije, krajem 15. veka. Kod Dušana J. Popovića (Srbi u Banatu do kraja osamnaestog veka, Beograd 1955, 29) stoji da se “po jednoj belešci samo 1481 preselilo u Banat oko 50.000 Srba. Po jednom pismu, koje je kralj Matija (Korvin, 1440-1458-1490) uputio papi, preselilo se u Mađarsku za poslednjih nekoliko (1482-1486) godina u njegovu zemlju oko 200.000 Srba. Možda je kralj Matija i uveličao broj jer je imao razloga, ali je činjenica da je Banat u to doba već bio gusto naseljen Srbima; daleko više nego u kasnijim vremenima. Kralj Matija možda je hteo da brani svoju blagonaklonu politiku prema Srbima i od katoličke crkve i od mađarskog plemstva. On je želeo da pojača odbranbenu snagu mađarske države te je doneo 1481 zakon po kojem su Srbi i drugi šizmatici bili privremeno oslobođeni od desetka katoličkom kleru dok se konačno ne nastane”.

A za Srbe-Krašovane, to “konačno”, što uključuje i njihovo postepeno katoličenje, trajalo je decenijama, tako da je, kako to piše Enciklopedija Jugoslavije knjiga 5 Jugos-Mak, Zagreb 1962, 386, “tek u XVII v. učvršćeno kod njih katoličanstvo i do 1785 bili su im sveštenici bosanski franjevci”; sve dok su obavili svoju misiju.

Bez obzira na sve to, čak i na jezičke uticaje bliskih rumunskih suseda i, van svake sumnje, uticaje porodičnih veza sa njima, Srbi-Krašovani još uvek čuvaju govorne osobine kosovsko-resavskog dijalekta, one koje su njihovi preci sobom poneli iz svoje davnašnje postojbine.

(Vaseljenska TV)

KOMENTARI



Jedan komentar

  1. Karital says:

    Šporka veliko srpska politika još uvijek se provodi nad Hrvatima u Vojvodini.Ima Hrvatska asa da Vlahe asimilira u Hrvate.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *