Poređenje Bosne i Ukrajine

Poređenje Bosne i Ukrajine

1 avgusta 2014

dusan-prorokovic-vPiše: Dušan Proroković

Narodtvorni procesi i geopolitika

Svaki istorijski narod je imao sopstveni, originalni narodotvorni put. Češki sociolog Miroslav Hroh (Miroslav Hroch) posmatra stvaranje jednog naroda kao troetapni proces („narodotvorni proces“), koji ima svoju vremensku dimenziju. Prema njegovom viđenju, od javljanja interesa za zaokruživanjem saznanja o određenoj etničkoj grupi, njenom jeziku, kulturi i zajedničkoj istoriji, preko stvaranja nacionalnog političkog programa, razvoja nacionalne kulture i stvaranja političkih institucija, do masovnog širenja nacionalno-političkog i državno-političkog programa među stanovništvo u pojedinim slučajevima bilo je neophodno da prođu i čitava dva veka. Lav Gumiljov (Lev Nikolaevič Gumilëv) opisuje kako je proces stvaranja francuske nacije trajao preko hiljadu godina, još od 9. veka , što je sasvim u skladu sa tezom Rene Genona (Réne Guénon), koji definiše tradiciju kao „sveukupnost sakralnih znanja čije je praiskonsko poreklo božansko, a ne ljudsko.“ Traganje za početkom prve faze narodotvornog procesa vodi u daleku prošlost, ka korenima rađanja jedne, posebne etničke zajednice.

Do ubrzavanja nacionalnog zaokruživanja dolazi posle 18. veka kada su „vera i kultovi postepeno prestajali da budu izvor nacionalnog identiteta. Na njihovo mesto su, u duhu prosvetiteljstva i romantizma 18. i ranog 19. veka, došli jezik, pa i slobodna volja pojedinca da sam izabere svoju pripadnost. Vera je, u duhu modernih evropskih ideja, postala privatna stvar.“ Najpre jezička bliskost, a zatim i svest o zajednički proživljenoj istoriji postaju stubovi narodnog okupljanja. Ovo je i period rađanja nacionalnih država. U nemačkom jeziku postoje dva pojma kojima se opisuje proces stvaranja nacija i nacionalnih država: Staatsnation i Kulturnation. Ovo nam ukazuje i da su izgrađeni narodi imali potencijal da stvore sopstvene države, i da su države imale potencijal da izgrade narode. Najupečatljiviji primer Staatsnation-a je američka nacija, u dobroj meri i francuska i engleska, dok se u grupu Kulturnation-a mogu svrstati Nemci i Italijani, na primer.

Rađanje nacionalnih država je uzrokovalo promenu granica u Evropi. Nemački istoričar Teodor Šider (Teodor Schieder) razlikuje tri tipa nastanka modernih država u Evropi. Prvi tip su takozvane narodne države zapadnoevropskog tipa. Njih su formirali „državni narodi“ i kao primeri se mogu navesti Francuska i Engleska. Drugi tip su „ujedinjene narodne države“, nastale ujedinjenjem više administrativno-političkih celina u kojima su živeli pripadnici jednog naroda u jednu celinu. Primeri su Italija i Nemačka. Treći tip su države nastale otcepljenjem od većih, multinacionalnih carevina. Po Šideru, tu spadaju – Srbija, Irska i Finska. U istorijskom smislu, posmatrajući jedan period u prošlosti, ovakav zaključak je sasvim tačan. Međutim, otvara se pitanje: zašto posmatrati samo jedan, uski period u ocenjivanju karaktera državotvornog procesa? Nastanak države je, kao i rađanje naroda proces, u nekim slučajevima dug i više vekova, a pojedine borbe koje su tokom tog procesa vođene trajale su i po nekoliko decenija.

Zato nastaje problem političkog vrednovanja ove kategorizacije. Koristeći Šiderovu tipologiju, po kojoj je Srbija dobila svoju samostalnost otcepljenjem od otomanske državne celine, moglo bi se zaključiti da su Srbi 1878. konačno ostvarili svoju težnju (i pravo) da imaju sopstvenu, samostalnu i međunarodno priznatu državu. Međutim, to je bilo daleko od istine. Dok se za „narodne države zapadnoevropskog tipa“ i „ujedinjene narodne države“ može reći da su svojim nastankom uglavnom završile proces teritorijalnog zaokruživanja, u slučaju trećeg tipa država to nije bio slučaj. Srbi nisu ostvarili svoju težnju 1878. godine i znatno veći broj Srba je ostao da živi van nezavisne države Srbije. Nešto slično se tokom ranijih perioda dešavalo i sa delovima nemačkog i italijanskog naroda, koji su potpadali pod tuđu okupaciju, pa se zatim oslobađali, sve dok nije došlo do konačnog ujedinjenja u drugoj polovini 19. veka. Gledano sa teorijskog aspekta, bilo je teško objasniti zašto je Srbima bilo uskraćeno pravo da stvore „ujedinjenu narodnu državu“, da ostvare svoje prirodno pravo da žive u jednoj državi, na način na koji su to učinili Nemci i Italijani.

Međutim, gledano sa geopolitičkog aspekta, sasvim je jasno zašto je do toga došlo. Još od samog početka aktuelizacije „srpskog pitanja“ na međunarodnom planu, krajem 18. veka, ono je postalo geopolitičko pitanje. Otuda će i težnja srpskog naroda da, poput ostalih evropskih naroda, svoj narodotvorni proces kruniše istitucionalnim i teritorijalnim zaokruživanjem moderne srpske države postati problem u odnosu između Srbije i velikih sila . Možda je najbolje obrazloženje postavljanja velikih sila prema „srpskom pitanju“ dao francuski ministar spoljnih poslova Šarl Moris Taljeran (Charles Maurice de Talleyrand-Périgord), koji još na samom početku Prvog srpskog ustanka, saopštava turskom poslaniku u Parizu „da se ne sme dopustiti da tako veliko stanovništvo, na strateški tako značajnom položaju dobije svoju državu silom otetu od sultana.“ Ipak, posle sedam decenija odlučne i grčevite borbe Srbija je postala međunarodno priznata, pa je nikla nova država na strateški značajnom položaju. Politička bitka se zato od druge polovine 19. veka vodi oko pitanja kako sprečiti dalji rast te države. Tumačenje kako Srbija nastaje „otcepljenjem od multinacionalne carevine“ je zato i pokušaj njenog ograničavanja na teritoriji koju zauzima neposredno posle Berlinskog kongresa. Srbima se uskraćuje pravo da imaju svoju „ujedinjenu narodnu državu“, a od tada, pa sve do početka Prvog svetskog rata, ključna oblast na kojoj se vodi ova bitka je Bosna i Hercegovina.

U istoriji se može naći nekoliko primera kako su sprečavane težnje jednog naroda da se homogenizuje na određenom, geografski omeđenom, prostoru. Vavilonjani su, još od 6. veka pre nove ere praktikovali „kolektivna preseljenja“, pa su „selili jedne narode sa neke teritorije, a druge doseljavali“, jer „kada bi se jedan narod našao na sasvim drugoj teritoriji, bilo je mnogo manje šansi za pobunu, za revolt. To nije bila zemlja tog naroda, to je sada bila tuđa zemlja gde su oni bili došljaci i nisu imali motiva da se bore“ . Efekti ove strategije bili su poznati i Vizantiji. Jedna od teza o dolasku Albanaca na Balkan, koja je bila prilično raširena među srpskim istraživačima i istoričarima u 19. veku, jeste da su Albanci kavkasko pleme, koje se doseljavalo na Balkan u periodu od 7. do 10. veka na inicijativu same Vizantije, kako bi štitili njenu zapadnu granicu. U delu „O upravljanju carstvom“ (De administrando Imperio), car Konstantin VII Porfirogenit (Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος) opisujući unutrašnje okolnosti u tadašnjoj Vizantiji, na nekoliko mesta spominje Albance, ali ne kao narod koji živi na Balkanu, na zapadnoj granici Vizantije, već kao kavkaski narod koji je naseljavao prostor koji se danas može odrediti kao severozapadni deo Azerbejdžana i koji je imao izrazito uređenu strukturu unutrašnjih odnosa, te da su se u razgovorima morale odavati posebne počasti plemenskim glavešinama .

Jedan od načina je predstavljalo i širenje etnoprostora jednog naroda na uštrb drugog. Najbrutalniji primer predstavlja Veliki istočni plan (Generalplan Ost), koji je, prema raspoloživim dokumentima i svedočenjima tokom Nirnberškog procesa najverovatnije pripreman između 1939-1942. godine. Bio je to tajni plan, osmišljen u uskom krugu, kojim je rukovodila Glavna bezbednosna služba Rajha (Reichssicherheitshauptamt). Posle Drugog svetskog rata, iako je većina dokumenata o radu ove službe uništena, ipak je na osnovu svedočenja rukovodioca ovog „projekta“ dr. Hansa Eliha (Standartenführer Dr. Hans Ehlich) i raspoložive dokumentacije mogla da se izvrši rekonstrukcija o tome šta se želelo postići Velikim istočnim planom. Cilj je bio teritorijalno širenje Nemačkog Rajha na istok, uz promenu etničke strukture stanovništva. Tako bi novi „životni prostor“ (Lebensraum) bio pod dominacijom nemačkog faktora. Do promene etničke strukture je moglo doći uništavanjem stanovništva, njihovom germanizacijom, ili proterivanjem. Plan se odnosio na Poljake, Ruse, Beloruse, Ukrajince (Maloruse), Čehe, Jevreje i pripadnike baltičkih naroda. Konačna verzija plana se sastojala iz dva dela: malog i velikog plana. „Mali plan“ (Kleine Planung) je podrazumevao preduzimanje određenih aktivnosti još tokom rata i izvođenja ratnih operacija, dok se „Veliki plan“ (Grosse Planung) odnosio na akcije koje su trebalo da se sprovode po završetku rata u periodu od trideset godina . Da bi postojala nemačka etnička većina na određenim teritorijama, predlagano je da se „geramanizuje“ polovina Čeha, trećina ukrajinskih Malorusa i četvrtina Belorusa, kao i da se većina slovenskog stanovništva protera daleko na istok, iza Urala. U „Velikom planu“ se konstatuje da od 45 miliona stanovnika srednje i istočne Evrope koji nisu Nemci, čak 31 milion je „rasno nepodoban“ (svi Jevreji, četiri petine Poljaka, tri četvrtine ukrajinskih Malorusa, dve trećine Belorusa), dok preostalih 14 miliona mogu da ostanu u okviru Nemačke, ali da služe kao jeftina radna snaga. Na novouspostavljeni „životni prostor“ bi zajedno sa Nemcima bili preseljavani i Česi i Letonci, na primer, što bi u novom okruženju ubrzalo njihovu germanizaciju . U predratnom periodu u Nemačkoj se od strane nacista počinje koristi pojam Untermensch, što je trebalo da označi „podljude“, „ljude niže vrednosti“ ili „inferiorne grupe“ . U takvom ambijentu se i razmatraju planovi o likvidaciji, deportovanju ili asimilaciji desetina miliona ljudi! Slovenski narodi su, pored Jevreja i Roma u ovoj skupini.

Prethodnica „Velikom istočnom planu“ bila je (geo)politička koncepcija „Prodor na istok“ (Drang nach Osten) . Diskutabilno je kada se po prvi put javlja ideja o „Prodoru na istok“. Pojedini istoričari je stavljaju u rani Srednji vek i vreme prvih velikih sukoba sa Velikomoravskom kneževinom i potom Mađarima; drugi povezuju ovu ideju sa Bizmarkovom Pruskom, dok treći naglašavaju period posle ujedinjenja Nemačke i priprema za Prvi svetski rat kao ključno razdoblje razvoja ideje. Prva teorija, koja smešta početak „Prodora na istok“ u srednjovekovni period, zapravo pokušava da napravi vezu sa procesom takozvanog Ostsiedlung-a, naseljavanja istočnih teritorija nemačkim narodom još od 10. veka. Ovaj migracioni proces, koji je, gledajući sa današnje istorijske distance trajao nekoliko vekova i uticao na stvaranje političko-kulturnog područja Srednje Evrope, ipak ne bi trebalo mešati sa „Prodorom na istok“ koji je usledio kasnije. Do „kretanja“ nemačkog stanovništva tokom Ostsiedlung-a dolazilo je, između ostalog, i zbog poziva mnogobrojnih slovenskih vladara da upravo nemačke zanatlije i trgovci nasele njihove zemlje. Tako su ubrzavali privredni razvoj i punili državnu kasu, u čemu im je nemačko stanovništvo bilo od velike koristi. Ovo je uzrok srednjoevekovnih seljenja germanskog stanovništva u Šleziju, Sudete ili Podunavlje . Pored toga, u pojedinim periodima nemački protestanti su proterivani sa teritorije Svetog rimskog carstva, pa su se prinudno preseljavali na područje Baltika, Karpata, Transilvanije ili oblasti Ruske carevine na primer .

Treći način se odnosi na stvaranje hibridnih identiteta, koji su pogodni za geopolitičku instrumentalizaciju. Šta se može podrazumevati pod ovim pojmom? Hibridni identiteti predstavljaju pokušaje stvaranja Staatsnation-a oko veštački stvorenih konstrukcija. Prema Vitniju Smitu (Whitney Smith), simboli koji su uticali na narodotvorni proces mogu se podeliti na pet kategorija: javne događaje (kao npr. proslave, pogrebi, procesije u većinski katoličkim državama), verbalne simbole (parole, gesla, pesme, himne), ikonografske simbole (slike, ikone, posebni znakovi identifikacije, zastave), spomenike i, na kraju, na samu državu i njene elemente (teritorija koju je obuhvatala ili na kojoj je nastala, zakoni, posebne institucije). On takođe opisuje i četiri načina na koja se „nacionalni simbolizam“ može manifestovati kao: aktivni simbolizam (korišćenje simbola na javnim proslavama ili događajima), verbalni simbolizam (primetan u javnim istupima, pevanju pesama, uzvikivanju parola), konkretni simbolizam (mesto koje u svesti stanovništva zauzima zemlja, ili pojedine oblasti, reke, planine), grafički simbolizam (upotreba simbola na zastavama, plakatima,slikama). U izgradnji hibridnih identiteta se koriste aktivni, verbalni i grafički simbolizam, kako bi se u svesti stanovništva izgradio tačno određeni, nametnuti, konkretni simbolizam. Zato se smišljeno usmeravaju i povezuju javni događaji, verbalni i ikonografski simboli, sa identitskim spomenicima i državnim atributima i tako obezbeđuje široka penetracija hibridnog identiteta na određenom geografskom prostoru. Tipično za hibridne identitet jeste i da se njihovo formiranje indukuje spolja, od strane zainteresovanih geopolitičkih igrača, sa ciljem fragmentacije određenog prostora.

Da bi se gradili hibridni identiteti, koriste se različitosti koje jedan deo stanovništva u oblastima u kojima živi ispoljava u odnosu na svoju identitsku maticu, prema sopstvenom civilizacijskom ognjištu. To mogu biti religijske, kulturno-jezičke, ekonomske ili političke razlike. Instrumentalizacija ovih razlika u geopolitičke svrhe dovodi do toga da se hibridni identitet uvek zasniva na radikalnom antagonizmu prema civilizacijskom ognjištu. Na ovom mestu treba napomenuti da je sasvim moguće da bi pomenute različitosti stanovništva na određenom području rezultirale početkom jednog novog, originalnog narodtvornog procesa i u krajnjoj liniji dovele do stvaranja novog naroda. Međutim, taj proces „odvajanja“ od šire identitetsko-prostorne celine bi tekao svojim „prirodnim tokom“, trajao dugo i verovatno ne bi dovodio do stvaranja radikalnih antagonizama. Ishod ovog „prirodnog toka“ ne bi značio da se nova nacija udaljava od svog civilizacijskog ognjišta.

(Fondsk.ru)

KOMENTARI



Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *