Путевима Стојана Новаковића

Putevima Stojana Novakovića

31 marta 2015

Stojan-Novakovic 432424Bogato i raznovrsno delo Stojana Novakovića (1842–1915), ističe profesor Mihailo Vojvodić, deo je dragocene baštine našeg naroda. Njegov višedecenijski rad u politici, državnim i partijskim telima, u diplomatiji, značajno je ugrađen u osamostaljivanje i modernizaciju srpske države druge polovine 19. i početka 20. veka, i izgrađivanje njenog mesta i uloge u međunarodnim odnosima, a posebnu ulogu imalo je u oživotvorenju ideja o oslobođenju i ujedinjenju svih delova srpskog naroda.

Izdavačka kuća „Filip Višnjić” iz Beograda, objavila je knjigu Mihaila Vojvodića (1938), profesora na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod naslovom: „Samo svojim putem” (Stojan Novaković u skupštinskom i javnom životu Srbije 1905–1915).

Stojan Novaković, kaže Vojvodić, završio je najbolje srpske škole onoga vremena. Kao jedan od najtalentovanijih studenata Đure Daničića rano je počeo samostalno da se ogleda u filologiji i proučavanju književnosti, a zatim i u obrađivanju raznovrsnih tema iz prošlosti srpskog naroda. Verovatno je sudbina srpskog naroda, o kojoj je mnogo saznao i predočio javnosti, podstakla kod njega interesovanje za savremena zbivanja, predodredila ga da uđe u politiku i da utiče na savremena kretanja. Istom cilju je poslužilo i njegovo sagledavanje nastanka i razvoja srpske novovekovne države, jer se u tome moglo steći i iskustvo i slediti pouke za budućnost.

Novaković je dao mnogo srpskoj politici, premda su mu rezultati daleko značajniji u spoljnoj, nego u unutrašnjoj. Više puta ministar prosvete, u dva navrata predsednik vlade, prvak Napredne stranke, nastojao je da se dođe do značajnih novina u organizaciji društva, prosveti, a pre svega u ustavnom preuređenju zemlje i jačanju uloge parlamenta. U spoljnoj politici mu je ideja vodilja bila popravljanje položaja neoslobođenog srpskog naroda u zagraničnim krajevima okupiranim od susednih velikih monarhija i njegovo povezivanje sa maticom putem knjige, prosvetnih i crkvenih središta. Više godina je proveo u diplomatiji, u važnim centrima kakvi su Carigrad, Pariz i Petrograd, prvenstveno radeći na programima nacionalnih zadataka.

– U svom dosadašnjem bavljenju istoriografijom dosta vremena sam posvetio Novakoviću. Posebno me je interesovala njegova uloga u spoljnoj politici. Svedočanstva o tome pružila su mi mnogobrojna dokumenta nastala iz rada Ministarstva inostranih dela Srbije i srpskih poslanstava, a u okviru toga i Novakovićeva prepiska kada je bio u diplomatiji, ili na čelu vlade. Dragocena mi je u tome bila i Novakovićeva pisana zaostavština pohranjena u Arhivu Srbije i Arhivu SANU. Međutim, najmanje sam imao prilike da se bavim njegovim parlamentarnim radom, iako je bio jedan od najupornijih pristalica značajne uloge Narodne skupštine u životu Srbije kojom bi se onemogućio apsolutizam vladara. Upravo vreme od 1905. do 1915. godine, koje je Novaković proveo u zemlji i skoro neprekidno učestvovao u stranačkim i parlamentarnim poslovima, pružilo mi je više mogućnosti da i tome poklonim pažnju – objašnjava Vojvodić.

Donošenjem Ustava i ustanovljenjem Narodne skupštine 1869. godine stekli su se uslovi za prve stranačkopolitičke podele u zemlji, i to najpre na liberale i konzervativce. Ušavši u redove liberala, čiji je vođa bio Jovan Ristić, Novaković se vrlo brzo uključio u rad na nacionalnim zadacima zemlje i zagraničnim prosvetno političkim poslovima. Kao ministar prosvete u Ristićevoj liberalnoj vladi 1873. godine, a zatim posle njenog pada u konzervativnoj vladi Aćima Čumića, otpočela je Novakovićeva višegodišnja karijera kao ministra u srpskim vladama.

U vreme Novakovićevog boravka u Carigradu dogodile su se značajne promene u Srbiji koje su nagovestile početak novog razdoblja. Posle izbora održanih 1888. godine, u kojima su radikali dobili najveći broj poslanika u Skupštini, i donošenja novog Ustava, demokratskog po svojoj suštini, i zatim abdikacije kralja Milana u martu 1889. godine u korist maloletnog sina Aleksandra (namesništvo je u njegovo ime upravljalo zemljom), vlasti su najveći broj svojih državnih poslova obavljale u Narodnoj skupštini, najpre vanrednoj, a zatim redovnoj.

Posle povrataka u Beograd, Novaković je bio izvesno vreme izvan državne službe, ali je zato pažljivo pratio zbivanja na političkoj sceni, posebno u partijskom životu zemlje. Nije bio iznenađen sve jačim pritiskom mladoga kralja na radikale i njegovo favorizovanje liberala.

U jednoj kraćoj studiji: „Srpska knjiga, njeni prodavci, čitaoci u 19. veku”, koju je objavio 1900. godine, Novaković je posebnu pažnju obratio na organizovano širenje knjige, ističući da se to ne može prepustiti pojedincima. Ukazivao je na potrebu organizovanja knjižarske trgovine, kao glavnog sredstva za duhovno uzdizanje naroda, što bi, razume se, podrazumevalo i stvaranje istinske čitalačke publike čega po njegovom mišljenju u srpstvu još nema. Verovao je da je učinjen prvi korak osnivanjem „Srpske književne zadruge”, 1892. godine, koja će svojim radom i širenjem knjige doprineti stvaranju čitalačke publike i samim tim mnogo učiniti „da se političke pregrade putem knjige oslabe”.

(Politika)

KOMENTARI



Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *