Српски књижевни језик и језик књижевности

Srpski književni jezik i jezik književnosti

10 oktobra 2016

258735-242015-jezik-f

Autor: Dr Miloš Kovačević

U odnosu književnog jezika kao normiranog, polifunkcionalnog i elastično stabilnog tipa jezika kojim se u svim sferama jezičkog opštenja koristi jedna društvena zajednica i jezika  književnosti kao jezika poetskih i proznih umetničkih dela – ne samo da je pisano dosta nego i vrlo nesaglasno.

Dva su suprotstavljena stanovišta – po jednom: književni jezik i jezik književnosti zapravo su sinonimi jer znače isto, po drugom: jezik književnosti u stvari i ne pripada književnom u statusu standardnog jezika.

Između tih suprotstavljenih stanovišta nalazi se veći broj „pomiriteljskih” teorija, od kojih najviše pristalica bez sumnje ima ona po kojoj jezik književnosti predstavlja samo jednu od sfera upotrebe književnog jezika – njegov poseban, književnoumetnički, funkcionalni stil.

Razmatranje međuodnosa srpskog književnog jezika i jezika srpske književnosti nužno je započeti stavovima Vuka Stef. Karadžića tokom čitavog perioda njegove borbe za prevođenje srpskog narodnog u srpski književni jezik.

Ulogu književnog jezika Vuk je namenio „narodnom jeziku u književnosti”, tako da su se kod njega narodni, književni i jezik književnosti u osnovi poistovećivali. Vukova krilatica za dobar književni jezik bila je „Piši onako kako narod govori!”

Sve do sredine XX veka, a zapravo do početka njegove sedme decenije, uzornim književnim jezikom smatran je jezik književnosti.

Tako će A. Belić pedesetih godina XX veka napisati da je „naš književni jezik – narodni jezik upotrebljen u književnosti”, smatrajući da se stilska sloboda književnicima jedino može dopustiti u okrilju književnog jezika.

Svako odstupanje u jeziku književnosti od normi književnog jezika Belić je smatrao ne samo gramatičkom nego i stilističkom pogreškom. A tada je Vukovu smenila krilatica „Piši onako kako dobri pisci pišu!” (LJ. Jonke).

Početkom druge polovine XX veka u srbistici i/ili serbokroatistici zaživele su ideje Praške lingvističke škole o funkcionalnostilskoj raslojenosti književnog jezika. Jezik se počeo posmatrati pre svega s obzirom na funkcije koje vrši u jezičkoj ili društvenoj zajednici.

Funkcionalni stilovi su zapravo „tipične upotrebe jezika u tipičnim situacijama”. Jezik književnosti tako je izgubio status sinonima književnom jeziku, on je postao samo jedan od funkcionalnih stilova.

Tako je i načelo „Piši onako kako dobri pisci pišu” izgubilo svoju vrednost, a jezik književnosti prestao biti uzor normativnom književnom jeziku. Umesto jezikom književnosti, po mišljenju M. Ivić, norma „jezičke današnjice mora biti predstavljana onim što je najmanje specifično, a najviše prosečno, standardna”.

Književnoumetnički stil je najindividualniji funkcionalni stil književnog jezika. Međutim, njemu je u osnovi književni jezik, s tim da on može da sadrži najrazličitija odstupanja od standardnojezičke norme.

Tako je jedna od osnovnih osobina književnoumetničkog stila apsolutna sloboda izbora jezičkih jedinica.

Književnik u tekst može ugraditi i dijalektizme, i arhaizme, i žargonizme, i vulgarizme i sve ono što postoji u jeziku, ako to doprinosi umetničkoj (estetskoj) vrednosti dela.

Književnoumetnički stil se od ostalih razlikuje upotrebom stilema kao minimalnih dvoplanskih stilističkih jedinica, čiji je jedan plan stilematičnost (koja podrazumeva formalno ili semantičko oneobičajenje jezičke jedinice), a drugi stilogenost (koja podrazumeva funkcionalnu vrednost jezičke jedinice u književnom tekstu).

Još po jednoj osobini on se bitno razlikuje od svih drugih funkcionalnih stilova. Naime, samo je njemu svojstven postupak preregistracije, koji podrazumeva mogućnost upotrebe  bilo kog funkcionalnog stila, odnosno registra, u književnoumetničkom tekstu.

Preregistracija podrazumeva prilagođavanje funkcija neknjiževnih funkcionalnih stilova (naučnog, razgovornog, administrativnog, publicističkog) i/ili njegovih podstilova i žanrova umetničkoj i estetskoj funkciji književnog dela.

Tako se književnoumetnički stil od ostalih funkcionalnih stilova diferencira i na mikro i na makro stilističkom planu, i to na mikroplanu stilematsko-stilogenim vrednošću jezičkih jedinica, a na makroplanu postupkom preregistracije, kao stilske „integracije” neliterarnih tekstova u literarne.

Zbog toga jezik književnosti i/ili poetski jezik i jeste integralni deo književnog jezika, njegova posebna manifestacija, poseban funkcionalni stil, bez obzira na to što je taj stil bitno različit u odnosu na sve druge.

Ta različitost, naravno, nije takvog stepena da se može govoriti o sasvim drugom jeziku, iako je u istoriji razmatranja ovog problema bilo i takvih mišljenja, a ima ih i danas.

Nesporno je, međutim, da danas jezik književnosti nema ulogu kakvu je imao kod Vuka i do prve polovine HH veka.

Jezik književnosti više nije sinonim književnom jeziku, tako da je potpuno pogrešna tvrdnja koju i u novinama plasiraju neki današnji srpski pisci, po kojoj „nacionalne jezike čuvaju i obogaćuju pesnici i pisci, nipošto lingvisti, a pogotovo ne novinari”.

Pogrešna, bar kad je u pitanju srpski književni jezik, kao normirani, polifunkcionalan i elastičko stabilan tip jezika. A samo o njemu je ovde reč.

KOMENTARI



Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *