ВРАЊЕ КРОЗ ВЕКОВЕ (1): СИТНИЧКА ДОЛИНА И ПРИШТИНСКИ КРАЈ – средина српске државе

VRANJE KROZ VEKOVE (1): SITNIČKA DOLINA I PRIŠTINSKI KRAJ – sredina srpske države

16 oktobra 2016

5647i578

(Iz „Uvodnih napomena“ knjige „Vranje kroz vekove“, izdavač: SO Vranje – Glavni odbor za obeležavanje DEVET VEKOVA VRANJA, Vranje, 1993.)

Vranje se prvi put pominje u jednom vizantijskom izvoru 1093. godine. Naime, Grkinja carskoga roda Ana Komnina u delu o vladavini svoga oca Aleksija Prvog Komnina piše da je veliki srpski župan Vukan prodro u otvorena polja kod ovog mesta.

Naselje je, svakako, znatno starije, jer su Sloveni Vranjsku kotlinu, na svome putu ka jugu, naselili u 6. i 7. veku. Uostalom i sam toponim Vranje mogao je postati od slovenskog ličnog imena Vran (Vran + je).

U državi Nemanjića Vranje je središte za tri isturene župe (Preševo, Vranje i Inogošte), pa je razumljivo što ga nalazimo u više pisanih izvora (iz vremena Stefana Prvovenčanog, kralja Milutina, Stefana Dušana itd.).

Vranjsko Pomoravlje je raskrsnica puteva i veoma značajna oblast u srpskoj srednjovekovnoj državi. Stojan Novaković s pravom kaže: „Kad uzmemo na oko sitničku dolinu ili prištinski kraj kao sredinu srpske države videćemo kako se na nju naslanja Vranjsko Pomoravlje kao jedno, a Prizrensko Podrimlje kao drugo krilo. U tom se prostoru najviše kretao srpski život 13. i 14. veka“. (Stojan Novaković, Novo Brdo i Vranjsko Pomoravlje u istoriji srpskoj 14. i 15. veka, Beograd 1880, str. 13-14.)

Pismo kapetana Stojana Nikolića o svireposti turske vojske

U tursko vreme Vranje je, takođe, administrativni centar (kadiluka, pašaluka, nahije, kaze) pored koga prolaze važni putevi.

Vranje je u 16. veku malo naselje, ali je u ekonomkom i vojnom pogledu imalo značajnu ulogu u Vranjskom kadiluku, koji je obuhvatao 340 seoskih naselja.

Iz osmanlijskog vremena pominje ga veći broj putopisaca.

Godine 1530. kralj Ferdinand poslao je sultanu Sulejmanu Drugom Veličanstvenom poslanstvo da zaključi mir. Benedikt Kuripešić bio je tumač za latinski jezik. Poslanstvo je 26. septembra došlo u selo Katun, gde je prenoćilo. „Utorak, 27. septembra krenusmo iz Katuna prema Vranju… tvrđavi i varoši, koja leži s leve strane.“ (Benedikt Kuripešić, Putopis kroz Bosnu, Srbiju, Bugarsku i Rumeliju 1530, Sarajevo 1950, str. 36.) Znači, Kuripešić izričito kaže da je ovo naselje tada bilo varoš. Treba istaći i to da je u neposrednoj blizini prolazio put Kosovo – Morava – Vlasina – Carigrad.

Doktor Edvard Braun, član Kraljevskog engleskog društva, bio je u poslanstvu koje je  1669. godine išlo turskom sultanu. Opis svoga putovanja po Turskoj on je objavio 1673. godine. Iz Leskovca su putovali uz reku Veternicu, za koju veli da je „pravi mezijski meandar“. Ona je tako vijugala između bregova da su je za manje od 12 časova morali da gaze devedeset puta. U Vranje, koje je bilo „ispod samog visa“, silazilo se uskim kamenitim putem. (Stojan Novaković, Beleške doktora Brauna iz srpskih zemalja od godine 1669, Spomenik SKA (Srpske kraljevske akademije – nap. I. B.), IX, Beograd 1891, str. 39.)

Godine 1704. kaluđer Jerotije Račanin putovao je iz Beograda u Jerusalim. Na desetom konaku naišao je na Rešitski manastir, „na izmak Vranske klisure“. Potom su došli u „Vranju“. A zatim iz Vranja otputovali na jug. (Stojan Novaković, Jerotija Račanina put u Jerusalim 1704. godine, Glasnik Srpskog učenog društva, XXXI, Beograd 1871, str. 289.)

Malo je izvora i podataka i o ustanku na jugu Srbije za vreme austro-turskog rata 1737-1739. godine.

Prema jednom austrijskom dokumentu, u leto 1737. godine u pozadini je delovao kapetan Stojan Nikolić iz okoline Vranja. On je pisao austrijskom feldmaršalu Sekendorfu o svirepim postupcima turske vojske u Vranjskoj nahiji i tražio od njega oružanu pomoć.

Ustanak u Šumadiji 1804. godine imao je snažan uticaj i na prilike u Vranjskom pašaluku.

Vranjanci su preko planine Kukavice odlazili u Šumadiju da bi pomogli ustanike u njihovoj borbi protiv turske vlasti. Hajduk Nikola Stojanović Mandrda iz Poljanice učestvovao je u mnogim bojevima i svojim junaštvom zadivio Šumadince. Lično ga je uvažavao i vožd Karađorđe Petrović. Ovaj Poljaničanin se ubraja u red poznatijih Srba 19. veka.

Ministar Jovan Ristić javlja iz Berlina da je Vranje definitivno pripalo Srbiji

Antifeudalni narodni ustanak u Niškom ejaletu 1841. godine zahvatio je i jug Srbije. Otpor prema turskoj vlasti ispoljio se i u samom Vranju. Pobuna u Poljanici, pak, uzela je više maha, ali je odmazda bila svirepa. Iz austrijskih dokumenata se vidi da su popaljena skoro sva poljanička naselja.

Ruski diplomata E. Timajev, jašući konja na putu za Beograd, prošao je kroz vranjski kraj i boravio u Vranju 1865. godine. Izvestan broj redova u svojem putopisu Opis putovanja od Bitolja do Beograda posvetio je i ovom gradu, u kojem je tada živelo 8000 stanovnika. On ističe da sedamdeset sela oko Vranja proizvode juža, sidžim i kanap. Proizvode od konoplje prodavali su u Solunu za više od četrdeset miliona pijastri. Pominje i manastir Sveti Prohor Pčinjski, tvrdeći da se tamo nalaze stari slovenski rukopisi.

U istoriji grada Vranja i njegove šire okoline prelomna je 1878. godina, kada ga je po ciči zimi oslobodila srpska vojska od feudalne osmanlijeske vlasti. Hroničari su zabeleživili da je narod oduševljeno dočekao oslobodioce i da su mnogi plakali od radosti. U zaseoku Osatica u Moštanici, u šumi kod Pašakuljskih kuća, postoji gotovo zaboravljeno Vojničko groblje. Tu su sahranjeni mnogi srpski vojnici izginuli u 1878. godini.

U Vranju i okolini sa zebnjom se očekivalo šta će odlučiti Berlinski kongres. U pismu od 11. jula iste godine Jovan Ristić, ministar inostranih poslova Kneževine Srbije, javlja iz Berlina da je Vranje definitivno pripalo Srbiji, zahvaljujući stavu Austrougarske i Francuske.

Preševo, Bujanovac i Pčinja ostali su u Turskoj i od njih je formirana prostrana pogranična Preševska kaza.

Oslobođeno Vranje našlo se na periferiji jedne male države i ekonomski počelo da slabi, jer su uglavnom bile prekinute privredne veze sa Solunom i drugim trgovačkim centrima na jugu. Preševska Moravica, Pčinja i Vranjsko Pomoravlje jedinstven su prostor i u privrednom pogledu, pa je njegova podela 1878. godine imala teške ne samo političke nego i ekonomske posledice. Ali je, zato, Vranje postalo pogranično mesto od naročitog strategijskog i političkog značaja. Krajem 19. i početkom 20. stoleća sve više se pominje u diplomatskim spisima evropskih zemalja…

(Napomena: budući da su „Uvodne napomene“ potpisane inicijalima M. Z., priređivač ovog feljtona pretpostavlja da se radi o dr Momčilu Zlatanoviću, koji je izabrao radove objavljene u ovoj knjizi.)

(Nastaviće se)

(Priredio: I. Brezac. INTERMAGAZIN)

KOMENTARI



Jedan komentar

  1. Nemanja says:

    Vojničko groblje u Osatici nije zaboravljeno,jer se svake godine, na zvaničnom nivou ,u januaru,tamo odaje počast junacima koji su oslobodili Vranje. Dolaze predstavnici vojske,policije,gradonačelnik grada Vranja ,raznorazna udruženja.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *