Зоран Аврамовић: Српски писци у арени политике

Zoran Avramović: Srpski pisci u areni politike

27 decembra 2017

U DVA poslednja veka nema našeg pisca koji je ostao izvan politike. Ona je uvek bila izazov za pisce i njihovo stvaralaštvo, zato što predstavlja simbol vlasti i moći, ali i opšteg interesa nacije i građana. Možda bi objašnjenje trebalo potražiti i u tome što su državi u nastajanju bili potrebni obrazovani ljudi da u tom procesu učestvuju. U Srbiji u 19. veku ih nije bilo mnogo.

Ovo, u razgovoru za „Novosti“, kaže profesor dr Zoran Avramović, sociolog. On u monografiji „Književnici i politika u srpskoj kulturi 1804-2014“, u izdanju „Pravoslavne reči“, ne samo da pobraja i analizira odnos ovdašnjih književnika s politikom u protekla dva veka, već, kako sam kaže, i političko mišljenje u delima srpskih književnika. Istovremeno, pokušava da prodre što dublje u razloge naših, često tragičnih podela, ideoloških, moralnih, pa i estetskih.

– Politika ne postoji bez oprečnih ideoloških orijentacija – kaže Avramović. – Ovlašan pogled na savremenu istoriju kazuje da su se pisci opredeljivali za različite političke vrednosti, političke pokrete, partije, vođe.

* Za koje političke vrednosti su se u protekla dva veka borili srpski književnici?

– Neki su optirali za stvaranje novog društva, neki za poboljšanje postojećeg, neki su držali do starih vrednosti. Generalno, političke podele među srpskim književnicima se odvijaju na liniji nacionalno – nenacionalno. Tačnije, tokom 19. veka nacionalno oslobođenje i ujedinjenje je bila središnja politička vrednost srpskih književnika. U 20. veku, nacionalno zamenjuje jugoslovensko, posle 1945. dodaje se internacionalno, a od 1990. godine, komunističko potiskuje globalističko. Ko se od pisaca i na koji način opredeljivao za ove vrednosti lako je utvrditi iz čitanja knjiga i članaka koje su pisali o ovim temema.

* Šta je bio razlog za ideološke i političke podele?

– Srbija je bila suočena sa državnim i nacionalnim problemom samokonstituisanja, kao i sa problemom rasejanja Srba širom balkanskog prostora. Postojala je stalna napetost između borbe za očuvanje nacionalnog i kulturnog identiteta i borbe protiv asimilacije i preveravanja, ali i ideologije jugoslovenstva.

* Ko su bile vodeće ličnosti nacionalne ideje u srpskoj književnosti?

– Prirodno je da branite i razvijate one nacionalne interese u čijoj kulturi ste rođeni, obrazovani i odrasli. Najveći srpski pisci su znali za tu kolektivnu vrednost i branili su je u svojim književnim i neknjiževnim delima. U 19. veku Dositej, Vuk, Njegoš, Laza Kostić, Sterija, Ljubomir Nenadović, Janko Veselinović, Kočić, u 20. Andrić, Crnjanski, Rakić, Dučić, Skerlić, Ćosić, Isaković, Pekić, Danojlić, Bećković, Crnčević, Dragoslav Mihailović… Ali, bilo je među srpskim piscima i onih, malobrojnijih ali glasnih, poricatelja nacionalnih i državnih interesa. Napisali su knjige i niz članaka u kojima je sačuvano njihovo ostrašćeno obezvređivanje sopstvenog naroda.

* Kako čitati i tumačiti pisca bez ideološkog predznaka?

– Pisac koji se politički angažuje mora da računa na različit odnos čitalaca prema njegovoj književnosti. Biće onih koji neće uzeti knjigu u ruke Marija Vargasa Ljose i Vaclava Havela, jer su se zalagali za bombardovanje Srbije. Biće srpskih čitalaca za koje je ta činjenica odlučujuća i onih koji će čitati kroz prizmu političke opredeljenosti pisca. Naravno, uvek će biti čitalaca koji se neće obazirati na ono što pisac govori ili čini u politici. Takve podele su neizbežne jer čitanje nije čisto estetski akt.

* Da li je bilo perioda kada su pisci u tumačenju društvene stvarnosti bili iznad političara?

– To je bio period jugoslovenskog socijalističkog sistama vlasti. Najviše srpskih književnika je kritički delovalo prema političkom monopolu jedne partije. Bez ustezanja se može reći da je višestranačku demokratizaciju pokrenula srpska inteligencija u kojoj su književnici bili najbrojniji i najagilniji. Oblici osporavanja pomenutog monopola vlasti bili su različiti. Intervjui, tekstovi, govori na tribinama, dela koja su bila zabranjivana, peticije za ukidanje verbalnog delikta.

* Šta pokreće pisca da iz privatnog stvaranja iskorači u javni prostor države i društva?

– Nema razlike između književnika i pripadnika bilo koje druge profesije u ovom pogledu. Nekada je u pitanju materijalni razlog, nekada politička pripadnost u smislu stranačkog naloga, nekada sujeta i preuveličavanje slike o sebi, nekada želja da se utiče na proces javnog odlučivanja i pokaže volja za moć, nekada nastojanje da se doprinese racionalnosti i kvalitetu javnog mišljenja i diskusije.

* Koga biste izdvojili kao politički najaktivnijeg književnika?

– Izdvajaju se Laza Kostić, Miloš Crnjanski i Dobrica Ćosić. Laza Kostić je najveći deo svojih političkih aktivnosti posvetio istorijskim težnjama srpskog naroda za nacionalnim ujedinjenjem i oslobođenjem. Upravo objavljeni politički članci Crnjanskog najbolje svedoče o intezitetu njegovog interesovanja za politička pitanja svog vremena.

* Da li je, po vašem mišljenju, Dobrica Ćosić bio najposvećeniji političkoj sudbini srpskog naroda?

– Dobrica Ćosić je prevalio veliki politički put od komunističkog jugoslovenstva do srpskog pitanja kao demokratskog pitanja. Bio je predvodnik opozicione aktivnosti srpskih književnika. Ogromna pisana politička zaostavština dokaz je njegove duboke posvećenosti političkoj sudbini srpskog naroda.

* Za koje delo iz srpske književnosti možemo da kažemo – politički angažovano književno delo?

– Možda je „Vreme vlasti“ Dobrice Ćosića roman najbliži angažmanu o kome je reč. Granica se povlači oko književnog jezika, a u tome je pisac uspeo.

* Događalo se da pisci budu proganjani i zatvarani zbog svojih političkih stavova…

– Kada se uđe u političku arenu, onda, zavisno od sistema državne vlasti, pisci ne mogu da se razlikuju od drugih ljudi. Nekada se sukobljavaju sa strankama, vođama a nekada sa zakonima države. Zbog politike su i u Kraljevini Srbiji, i u Kraljevini Jugoslaviji, i u SFRJ zatvarani pisci. Proganjani su i zbog svojih knjiga, kao na primer Jovan Radulović zbog „Golubnjače“ i Gojko Đogo zbog „Vunenih vremena“. Ne mogu se zatvarati oči ni pred činjenicom da je vlast imala svoje saveznike i među piscima u svim dvovekovnim režimima. Na to treba gledati kao na slobodu političkog izbora.

MORALNA NEOSETLJIVOST

* KAKAV je bio javni stav srpskih književnika o ratovima na prostoru SFRJ, posebno prema bombardovanju?

– Svi akteri na javnoj sceni vremena ratova i bombardovanja Srbije, ostavili su sopstveni trag. I oni koji su optuživali srpski narod i vlast da su krivci za ratove i za bombardovanje od NATO država. Treba pročitati ono što su pisali Mirko Kovač, Filip David, Vidosav Stevanović, Bora Ćosić, Vuk Drašković, Dragan Velikić. Zapanjuje odsustvo smisla za činjenice, kao i moralna neosetljivost za srpske patnje. Ovaj narod će se ponositi onim intelektualcima i piscima koji nisu pristajali na krivicu i kažnjavanje celog srpskog naroda.

SLABI UTICAJ

* IMA li kraja srpskim podelama na koje pisci nisu imuni?

– Kako se političari dele, tako i pisci. Ovaj treći milenijum biće u znaku podela. Što se pisaca tiče, njihov javni uticaj u svetu slabi, a tako je i u srpskoj politici. Sve je manje velikih književnika i onih reči koje se daleko i duboko čuju.

KOMENTARI



Jedan komentar

  1. goran says:

    Pisac koji je najvise profitirao svojim politiklanstvom jeste Danilo Kis. Bio je u politici do guse, a druge je kritikovao zbog toga. Danasnji srpski pisci su Sorosevi pioniri, barem 90% njih. Njihov otac je Kis.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *